حسن   پورامیرآباد
تماس با من
پروفایل من
نویسنده (های) وبلاگ حسن پورامیرآباد
آرشیو وبلاگ
      مرکز مطالعات و اطلاعات فرهنگ استراتژیک (فرهنگی، اجتماعی و سیاسی)
توسعه فرهنگی در انقلاب اسلامی؛ چالشها و فرصتها نویسنده: حسن پورامیرآباد - ۱۳۸۸/٤/۱٢

خبرگزاری فارس: اهمیت بُعد فرهنگی انقلاب اسلامی ایران از اولویت بالایی برخوردار است و مصداق و الگوی بارزی برای سایر جوامع خواهان توسعه می‏باشد. بنابراین فهم و شناخت مفاهیمی چون توسعه، فرهنگ و توسعه فرهنگی، در سرنوشت ملتها و نیز جامعه ایران حایز اهمیت است.


چکیده
توسعه یکی از مهمترین خواسته‏های جوامع مدرن است که صورتهای مختلفی از اوضاع اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی را ترسیم می‏نماید. بنابراین توسعه اقتصادی محور و پایه اصلی و زمینه‏ساز سایر ابعاد توسعه می‏باشد. از آنجا که فرهنگ‏سازی بستری مناسب برای تحصیل توسعه نیروی انسانی و سایر ابعاد دیگر توسعه است، لذا مهمترین دغدغه نظریه‏پردازان و کارشناسان را به خود اختصاص داده است.

اهمیت انقلاب اسلامی ایران در ابعاد مختلف جامعه‏شناختی و بین‏المللی از منظر صاحبنظران پوشیده نیست. پس بُعد فرهنگی آن از اولویت بالاتری برخوردار است و مصداق و الگوی بارزی برای سایر جوامع خواهان توسعه می‏باشد. بنابراین فهم و شناخت مفاهیمی چون توسعه، فرهنگ و توسعه فرهنگی، در سرنوشت ملتها و نیز جامعه ایران حایز اهمیت است. بر این اساس، پس از پیروزی انقلاب اسلامی، تبیین استراتژی جامعی در امر توسعه فرهنگی، به منزله یک ضرورت ملی، مورد توجه مسئولان قرار داشته است. در اینجا تبیین موقعیت ویژه توسعه فرهنگی در ایران و فرصتها و تهدیدهایی که روند توسعه فرهنگی را در طی بیش از دو دهه، در قالب چالش‏های فرهنگی ایجاد نموده است، مورد تجزیه و تحلیل قرار خواهیم داد. عمده‏ترین چالشهای پیش‏روی توسعه فرهنگی در ایران، زمینه‏ساز فرصتها و یا تهدیدهایی گردیده است که ضرورت هرچه بیشتر برنامه‏ریزی کارآمد و مدیریت فرهنگی مؤثر در ایران را نشان می‏دهد.



مفهوم توسعه و توسعه فرهنگی
هدف اساسی از این نوشتار، درک مفهوم توسعه است. لذا مختصری در تبیین و توضیح واژه توسعه اشاره خواهد شد.

الف) تعریفهای مربوط به توسعه متنوع و گوناگون است و مبانی آن از چارچوبهای اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و انسانی تشکیل می‏گردد که تمامی تعریفهای مذکور، در این امر دخیل هستند. توسعه، مجرای واقعی تحقق آرمانها، امیال و خواستهای جوامع بشری است.

ب) توسعه مطلوب، جوامع در گروی تحقق همزمان توسعه اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی رخ می‏دهد.

در مورد فرض اول به چند تعریف عمده و مطرح ذیل اشاره خواهد شد:

1. توسعه، بهینه‏سازی در استفاده از نیروهای بالقوه مادی و انسانی یک اجتماع است.(2)

2. توسعه به فراگردی گفته می‏شود که در چارچوب آن، جامعه از وضعیتی نامطلوب به سوی وضعی مطلوب متحول می‏شود. این فراگرد تمامی نهادهای جامعه را دربرمی‏گیرد و ماهیت آن، اساسا این است که توان و ظرفیت بالقوه جامعه به صورت بالفعل درمی‏آید. به عبارت دیگر در فرایند توسعه، استعدادهای سازماندهی جامعه از هر جهت بارور و شکوفا می‏شود؛ چه از نظر اقتصادی و چه از نظری اجتماعی، فرهنگی و سیاسی.(3)

3. توسعه نیل به خود بسی(4) و به دست آوردن مشارکت خلاقانه مردم، در بهره‏برداری کامل از نیروهای مولد ملی و ظرفیتهای انسانی یک جامعه است.(5)

4. توسعه را می‏توان مجموعه‏ای از فعالیتها برای هدایت در جهت ایجاد شرایط مطلوب زندگی براساس نظام ارزشی موردپذیرش جامعه تعریف کرد. بنابراین، توسعه طیفی از تغییرات به هم پیوسته، در جهت تامین نیازهای رو به گسترش جامعه دانست. به عبارت دیگر، توسعه فراگردی است که شرایط زندگی نامطلوب را به زندگی مطلوب تبدیل می‏کند.(6)

5 . توسعه در مفهوم عام؛ یعنی گذر از سنت به تجدد؛ که این امر ناظر بر کشورهایی است که هم اکنون توسعه یافته‏اند.(7)

علی‏رغم تعاریف متعدد از توسعه، همه تعریفها، در این امر که جوامع، جهت رسیدن به مطلوبیت زندگی اجتماعی نیاز به ایجاد شرایط و امکانات مناسب؛ در ابعاد اقتصادی، سیاسی و فرهنگی دارند، مشترکند. توسعه سیری برای تحکیم روابط اجتماعی و پرورانیدن استعدادها، استفاده بهینه از مواهب طبیعی و امکان رشد همه اقشار جامعه است و به زمان و مکان خاصی تعلق ندارد، و میدان آزمایشی است برای هر جامعه‏ای که خواهان این پدیده است.

سیر تکاملی توسعه، نسبت به شرایط و امکانات متفاوت کشورها، متعدد است. برنامه‏ریزی مناسب و تصمیم‏گیریهای حساب شده نقش مؤثری در تسریع امر توسعه ایفا می‏کند. بسیاری از کشورها، سیر اقتصادی توسعه، و برخی از آنها نیز، توسعه سیاسی ـ فرهنگی را ملاک عمل قرار می‏دهند. در حالی که، توسعه قبل از هر چیز، مجموعه‏ای قانونمند است که قابل تفکیک و تغییر نمی‏باشد.

بنابراین در امر توسعه، تحول فرهنگی ضروری است؛ یعنی فرهنگ جامعه باید متحول گردد. این یک قانون کلی است، از سویی، توسعه عوامل مختلفی دارد که باید از سوی نیروهای خاص سیاسی و اجتماعی مورد حمایت قرار گیرد و نیز با طرح چارچوبی ایدئولوژیکی و عقیدتی به توسعه مادی و معنوی جامعه، عینیت بخشیده شود «هابرماس» از اندیشمندانی است که بُعد فرهنگی توسعه را بسیار پراهمیت توصیف می‏کند. او با بیان عقلانیت فرهنگی در برابر عقلانیت ابزاری، معتقد است که کشورهای غربی، توسعه کامل نیافته‏اند و یا اینکه؛ تنها در بُعد اقتصادی توسعه پیدا کرده‏اند؛ یعنی تنها توانایی تکنولوژیکی آنان دگرگون شده است. تاکنون در هیچ جامعه‏ای پیدایی عقلانیت فرهنگی به معنای کامل و واقعی اتفاق نیفتاده است. این دیدگاه وجه معنوی توسعه را تشکیل می‏دهد. بسیاری از شکستهای توسعه در کشورهای جهان سوم، دقیقا به این علت بوده که عوامل غیراقتصادی، عمدا یا سهوا از تحلیل مستثنی شده از جمله عوامل توسعه یافتگی، توسعه فرهنگی است که تأثیر تسریعی و آگاهانه‏ای بر روندهای توسعه یافتگی برجای می‏گذارد.

توسعه فرهنگی
توسعه فرهنگی به معنای ایجاد تحول و خلق ارزشها، روابط اخلاقی و هنجارهای مناسب است که برای ارضای نیازهای آدمی، زمینه‏های لازم را در قالب اجتماع فراهم می‏کند. در مورد نقش فرهنگ در ارتباط با توسعه، برخی صاحبنظران با اهمیت دادن به نقش فرهنگ در توسعه، فرهنگ را مجموعه‏ای از آرا و عقاید می‏دانند که ویژگیهای ذیل را در خود دارد:

1. مورد قبول و پذیرش اکثریت مردم است؛

2. پذیرش آن جنبه اقناعی دارد، لیکن نیازمند بحث و استدلال نیست؛

3. ایجاد یا شکل‏گیری آن نیازمند زمان است.(8)

از این منظر توسعه فرهنگی، به معنای پویایی و رشد فرهنگی است. توسعه فرهنگی به معنای ایجاد تحول و خلق ارزشها و رابط اخلاقی و هنجارهای مناسبی است که برای ارضای نیازهای آدمی، زمینه‏های لازم را در قالب اجتماع فراهم می‏کند. فرهنگ توسعه یافته دارای برخی ویژگیهاست که روند توسعه را تسریع می‏بخشد و از این حیث، توجه صاحبنظران را به خود جلب کرده است.

به عبارتی می‏توان گفت: فرهنگ توسعه‏یافته، فرهنگی است که دقیقا سه مشخصه بارز که قبلاً ذکر شد را دارا باشد.

عدم توجه به توسعه فرهنگی می‏تواند یکی از مشکلات اساسی در امر توسعه را فراهم آورد. تجربه تاریخی جامعه ایران نشان می‏دهد که جامعه قبل از هر چیز نیازمند آمادگیهای فکری، پی بردن به ضرورت توسعه و خلاصه، تصمیم‏گیری قاطع پیرامون آن است. این امر مستلزم توسعه فرهنگی و همراهی آن با ابعاد دیگر توسعه است. بنابراین، از دید جامعه‏شناسان توسعه علاوه بر بهبود شاخصهای اقتصادی ـ که عمدتا بر درآمد سرانه نهفته است ـ شاخصهای اجتماعی نظیر فقر، بیکاری، نابرابری، حداقل تغذیه، کمبود مسکن، آموزش ناقص و امثال این موارد را دربرمی‏گیرد. همگام با دیگر شاخصهای مذکور، این امر به طور نسبی در عرصه فرهنگ و سیاست، در جهت تعالی و پیشرفت یک جامعه به کار گرفته می‏شود. انقلاب اسلامی نه تنها از این وضعیت مستثنی نیست؛ بلکه به لحاظ ماهیت فرهنگی نظام، تحقق توسعه فرهنگی در آن نیز، از اولویتهای اصلی به شمار می‏آید.

ابعاد توسعه فرهنگ
«توسعه فرهنگی» از دو واژه توسعه و فرهنگ تشکیل شده است که با همراهی یکدیگر، ابعاد مختلفی را در جامعه تحت پوشش قرار می‏دهند. باورهای مذهبی و دینی، یکی از ابعاد مهم فرهنگی است که کارکرد آن، در تسریع روند توسعه مؤثر است. «دین» اهرمی قوی است که از تضییع حقوق محرومان و خودکامگی و زیاده‏طلبی افزون خواهان جلوگیری می‏کند. در دین دستورالعمل فرهنگی خاصی اعمال شده است که موجب حفظ حقوق انسانی و اجرای بایدها و نبایدهای اخلاقی و ارزشی می‏شود.

ارزشها و هنجارهای جامعه زاییده باورهای مذهبی مردم است، که این نگرش در مفهوم «فرهنگ» نهفته است. چرا که عنصر معنوی فرهنگ، اعتقادات، باورها و ارزشهای جامعه بازمی‏گردد و کاراترین بُعد آن نیز، فرهنگ و توسعه فرهنگی است. (چرا که عنصر مفید فرهنگ به اعتقادات، باورها و ارزشهای جامعه بازمی‏گردد.) «ماکس وبر» در اثر خود «اخلاق سرمایه‏داری و روح پروتستانیزم» اشاره دارد که فرهنگ دینی مسیح که سود و علم و قناعت را سفارش کرده است،سبب شکل‏گیری سرمایه‏داری و رفاه اجتماعی دولتهای غربی شده است و مجموعه فرهنگی غرب را به عنوان الگوی بسیاری از مردم جهان معرفی کرده است. در اسلام نیز مجموعه پتانسیل‏های فرهنگی برای بشریت وجود دارد که در تحولات اساسی جوامع تأثیرگذار است. «امیل دورکهام» و دیگر اندیشمندان غربی باورها و ارزشهای مذهبی را در شکل‏گیری انسجام اجتماعی و توسعه فرهنگی تأثیرگذار می‏دانند. مستندات و تجربیات تاریخی نیز نشان می‏دهد تحولات فرهنگی از ارزشها و باورهای دینی تأثیرپذیر است و باورهای دینی در کنار سایر ابعاد توسعه فرهنگی، موجبات توسعه فرهنگی در جوامع را فراهم می‏آورد. برنامه‏ریزی آموزشی و ارتباطات جمعی و تکنولوژی و فناوری، از ابعاد فرهنگی دیگری محسوب می‏گردند که در تسریع و تصحیح روند توسعه فرهنگی، تأثیر خواهند داشت. آموزش، موجب ارتقای سطح کمی و کیفی مشارکت مردم می‏گردد و همچنین افزایش انگیزه‏ها و گسترش احساس مسؤلیت را دربردارد.

لذا آموزش و برنامه‏ریزی نیز در تسریع توسعه فرهنگی مؤثر است و بستر سالم و مناسبی را برای رشد و اعتلای جامعه فراهم می‏سازد. لازم به ذکر است که هر عاملی که در جهت رشد و توسعه ابعاد فرهنگی مؤثر باشد، در نهایت سهم بسزایی در توسعه فرهنگی ایفا می‏نماید و موجبات دسترسی به اهداف توسعه فرهنگی را فراهم می‏آورد. لذا ابعاد توسعه فرهنگی عبارتند از:

1. باورهای مذهبی ـ دینی؛

2. آموزش و برنامه‏ریزی؛

3. ارتباطات جمعی؛

4. تکنولوژی و فناوری.

تأکید بر اهداف توسعه فرهنگی با توجه به ارکان اساسی این نوع توسعه، قابل حصول است. این ارکان عبارتند از: همگانی ساختن فرهنگ و ضرورت سیاستگذاری فرهنگ. این اهداف توسعه فرهنگی جامعه را در کسب رشد خلاقیتها و فضیلتهای اجتماعی؛ به مدد بازشناسی و بازآفرینی فرهنگ متعدد و مساعد خودی، یاری می‏رساند. همچنین در مواجهه با دگرگونیهای سریع اجتماعی، اقتصادی، کیفیت زندگی را ارتقا می‏بخشد و جامعه را از بهره‏مندی توسعه مادی اقناع می‏نماید. از سویی با مشارکت دادن تمامی افراد جامعه و گروههای اجتماعی در این مقوله فرهنگ‏آفرینی و تقویت گسترش رقابتهای سازنده را همگانی کرده و فرهنگ‏سازی می‏کند. همچنین عوارض تاریخی و اجتماعی توسعه نیافتگی را که منجر به بروز نوعی توسعه نامتوازن، ناهمزمان یا ناموزون در جامعه می‏شود، به حداقل برساند.(9)

لذا هدف کلان توسعه فرهنگی انبساط فکری جامعه در جهت جانشین کردن مراتب عقلی، به جای مراتب پیش فرضی در قواعد تصمیم‏گیری است. هدف توسعه فرهنگی، تضمین تربیت و تعلیم و پرورش صحیح و ارتقاء سطح کارآمدی مردم، برای تحقق جامعه‏ای سالم و بهره‏مند از امکانات مفید جامعه است.

انقلاب اسلامی و چالشهای توسعه فرهنگی در تحول فرهنگی در ایران بارزترین مشخصه‏ی انقلاب اسلامی است. به عبارتی می‏توان گفت که بازسازی و احیای بسیاری از ارزشهای اسلامی، احیای الگوها، نمادها شخصیتهای اصیل دینی از ویژگیهای فرهنگی انقلاب اسلامی است. واقعیت این انقلاب ازجنبه ایدئولوژیک، معنادار کردن حیات انسانها و به تبع آن، مسئولیت‏پذیر ساختن آنها و تفسیر معنوی از جهان و احیای مجدد اندیشه دینی است که در طول تاریخ دستخوش تغییر و دگرگونی بوده است.

در واقع یکی از خصوصیات انقلاب اسلامی، بازاندیشی هویت فرهنگی است. هویتی با قابلیت والای ایدئولوژی اسلامی و فرهنگی دینی. به قول «نیکی کدی» فرهنگ و ایدئولوژی خاص دینی در ایران و موقعیت خاص این کشور، سبب بروز انقلاب شده است.(10) و بنابه گفته «گلداستون» در خصوص کارکردهای مذهب و ایدئولوژی؛ این مقوله، در سه مرحله پیش از انقلاب، در حین انقلاب و مرحله تثبیت قدرت، قابل توجه است. در مرحله «آغاز انقلاب»؛ نوآوریهای ایدئولوژیک در چارچوب برداشت مذهب، یک بحران اجتماعی به وجود آورد. در مرحله پیروزی انقلاب؛ «خلاقیت ایدئولوژیکی» سبب تکامل و تسریع انقلاب شد و در مرحله «بعد از انقلاب» نیز؛ الگوهای فرهنگی و ایدئولوژیک بر امکانات تغییر مادی و نیز رشد فرهنگی غلبه یافت و مانع رشد مادی و فرهنگی گردید.(11)

با توجه به تحقق انقلاب اسلامی با ویژگیهای فرهنگی پویا، فرصتهای بی‏شماری در روند فرهنگ‏پذیری فراهم شد تا با مأنوس بودن مردم با مؤلفه‏های فرهنگ دینی و احیای آنها، جامعه در راستای توسعه فرهنگی کارآمد (به مثابه زیر ساخت اجزای متنوع توسعه‏گرایی) در ایران گام بردارد. لذا انقلاب اسلامی با ماهیتی فرهنگی، بهترین فرصتها را برای توسعه فرهنگی و ارکان سه گانه آن فراهم کرده است. برخی از تحولات فرهنگی منبعث از انقلاب اسلامی که فرصتهای توسعه در ایران را فراهم نموده است، عبارتند از:

الف) احیای الگوها و اسوه‏های دینی و انقلابی، تا مردم با تبعیت از این الگوها با آرامش و بینش لازم و نگرش معنادار به هستی، به وظیفه خود عمل کنند و اصول تحریف شده دینی را مورد بازبینی قرار دهند؛

ب) کنترل اجتماعی و مسئولیت‏پذیری.

کنترل اجتماعی و مسئولیت‏پذیری دو وجه فرهنگی نظام سیاسی است که بسیاری از برنامه‏های یک نظام سیاسی، با استفاده از این عوامل، روند توسعه فرهنگی را هموار می‏کنند. انقلاب اسلامی اصل کنترل اجتماعی و مسئولیت‏پذیری را، در چارچوب اندیشه دینی بر روی سه محور احیا نموده است:

1. کنترل و مسئولیت‏پذیری، به صورت آگاهانه و عالمانه قوام یابد؛

2. کنترل و مسئولیت‏پذیری، موجب اصلاحات اساسی و تحقق برنامه‏های توسعه‏ای خواهد شد؛

3. کنترل و مسؤلیت‏پذیری، مراقبت و نظارت بر حوادث و رخدادهایی است که می‏تواند به انقلاب آسیب رساند.

ـ ایثار و گذشت
تحول فرهنگی منتج از انقلاب اسلامی ایران ایثار و گذشت بود. بالاترین وجه این نگرش، جان باختن در راه ارزشها و احکام اسلامی است. احیای فلسفه شهادت در انقلاب اسلامی، الگوی احیاء شده این ایثار در فرهنگ سیاسی شیعه می‏باشد.

ـ امر به معروف و نهی از منکر
توسعه فرهنگی نیازمند نظارت عمومی و احساس مسئولیت در قبال تحولات و اهداف متعالی اجتماعی است. انقلاب اسلامی نشان داد که پیشرفت و توسعه یافتگی در گروی جهد و تلاش برای اجرای معروف و جهاد علیه منکر است. جامعه‏ای که ایمان به خدا دارد، اما در عمل عاجز و ناتوان در رویارویی با مسائل اجتماعی می‏باشد و از مسئولیت امر به معروف و نهی اجتماعی گریزان می‏باشد و این امر، مواجهه با سرنوشتی نامطلوب است. این احساس متعالی در بطن جامعه‏ی انقلابی، از شاخصه‏های توسعه فرهنگی به شمار می‏آید که پیام انقلاب نیز در بردارنده چنین مشخصه‏ای است.

اصولاً تحول فرهنگی منتج از انقلاب اسلامی، نقش محوری در توسعه فرهنگی داشته است و فرصتهای ارزشمندی فراهم می‏آورد. ملاک محوری در شکل‏گیری ارتباطات اجتماعی و تسهیلات لازم در تماس نیروهای اجتماعی و آموزش ویژگیهای موردنیاز ارتقای فرهنگ پویا، از قابلیتهای ایدئولوژی انقلاب اسلامی نشأت گرفت و همه نیروها و آحاد مختلف جامعه ایران را در یک حرکت هدفمند به حرکت وا داشت.

برخی از تحولات فرهنگی در انقلاب اسلامی که زمینه‏ساز توسعه فرهنگی به شمار می‏آید. عبارتند از: استقلال‏طلبی، آزادی‏خواهی، عدالت‏خواهی، بسیج آگاهانه مردمی و...

در کنار این فرصتها، انقلاب اسلامی در روند توسعه فرهنگی با چالشهای متعددی مواجه است که در دو دسته کلی قابل تقسیم‏بندی است:

الف) آن دسته از چالشهایی که درون فرهنگی و خودی است و از آن به عدم پویایی فرهنگ یاد می‏کنند؛

ب) چالشهای خارجی که از آن به تهاجم فرهنگی یاد شده است.


برخی از چالشهای انقلاب اسلامی بدین شرح است:

1. توسعه فرهنگی نیاز به وحدت نظر و عمل در عرصه‏ی داخلی دارد که در قالب وحدت ملی تجلی می‏یابد. ضعف وحدت ملی یکی از عوامل بازدارنده توسعه فرهنگی است. چرا که ضعف وحدت ملی، استقرار ملی را متزلزل می‏سازد و هویت و ظرفیت حضور در مقابل فرهنگهای گوناگون که مدعی هویت بخشی و ظرفیت‏سازی برتر هستند را به کمتر از حد قابل قبول و لازم می‏رساند. عدم عملکرد صحیح ابزارهای ارتباطاتی و رسانه‏های جمعی، به محض خنثی نمودن عوامل بازدارنده توسعه فرهنگی، پیامدهای منفی بازدارندگی را به دنبال دارد.

خطر حاشیه‏نشینی سیاسی و فرهنگی، نتیجه‏اش چالشهای فرهنگی است که فرهنگ را به سمت گسست فرهنگی و ضعف هویتی و سیاسی سوق خواهد داد و کاهش مشارکت تا آنجا پیش خواهد رفت که سخن از «اکثریت خاموش» به میان می‏آید و این امر، مغایر با اهداف فرهنگی انقلاب اسلامی و توسعه فرهنگی است. کاهلی مردم در مشارکت و حمایت از حکومت، به ضعف اقتدار می‏انجامد و فرجام سستی حکومت در انجام عادلانه امور محوله، گسست وحدت ملّی خواهد بود.

بافت فرهنگی متنوع (پلورالیسم فرهنگی)

«پلورالیسم فرهنگی» یکی از چالشهای اصلی در مسیر تحقق توسعه فرهنگی است. تنوع قومی که در ایران اسلامی وجود دارد، حکایت از تنوع زیستی می‏کند که همجواری مسالمت‏آمیز میان آنها، در قالب دولت ـ ملت ایران است. رمز توسعه فرهنگی، پذیرش آزادیهای مشروع و نیز میدان دادن به رشد آنهاست که بیانگر ارائه نوعی تجربه فرهنگی در ایران است. اما در شرایط فعلی، این اقدامات، زمینه تهدید فرصتها را توسط انقلاب اسلامی فراهم می‏سازد. بنابراین، نابرابریهای اجتماعی در اثر روند صعودی سیر تقاضاها و آگاهیها؛ موضوع خواسته‏های مردم در مناطق مختلف را به صورت مطالبات قومی طرح می‏کند و سپس آن را از حالتی فرهنگی در چارچوب ملی؛ به صورت سیاسی و نهایتا در راستای مطالبات فراملی پیش می‏برد. بنابراین یک جنبه بازدارندگی توسعه فرهنگی در ایران از پلورالیسم فرهنگی و دستاوردهای جهانی شدن با هدف انسجام فرهنگی ناشی می‏گردد و یا وسیله‏ای برای احیای هویت قومی در برابر هویت جهانی است.

شکنندگی و سستی در مرزهای جغرافیایی، حاکمیت ملی و فرهنگ ملی در اثر روند جهانی شدن به معنای تضعیف و تحدید قلمروهای دولت ـ ملت است که ناگزیر منجر به تقویت هویت در گستره کوچکتری می‏شود؛ چرا که خلاء هویتی، با بحران هویت برابر نیست؛ بلکه با مرگ و نیستی برابری می‏کند. در نتیجه نبود یا ضعف یک هویت ملی، زمینه‏های گرایش به دیگر هویتهای پیشنهادی را افزایش می‏دهد و ما شاهد رشد هویتهای منتسب به گروههای قومی، قبیله‏ای، مذهبی و طبقات محلی خواهیم بود؛ این امر از عوامل بازدارندگی توسعه فرهنگی است و منجر به تشدید شکافها و بی‏ثباتی سیاسی خواهد شد. این بی‏ثباتی سیاسی، امنیت ملی کشور را تهید می‏کند و مشروعیت حکومت را تضعیف می‏سازد. برای رویارویی با خطرات فرهنگ‏زدایی، آوارگی فرهنگی و بحران هویت، باید به صورت ملی و در تمام عرصه‏ها عمل کرد. و سیاست پیشگیرانه و حمایتی، نیازمند توسعه فرهنگی و تعلیم و تربیت صحیح می‏باشد.

مادی ‏گرایی

مادی‏ گرایی و ناتوانی در فهم دین

جامعه‏خواهان ایمان و معنویت، همواره نگران سستی ایمان و رنگ باختن معنویت می‏باشند. نباید تصور کرد که مادی‏گرایی در دور دستها و در جمع بیگانگان منزل دارد؛ زیرا احادیث و سیره معصومین به ما آموخته است که دشمن بزرگتر در درون ماست و نه بیرون از ما. سقوط همیشه آسانتر از صعود است. و عملکردهای یک جامعه دینی ـ اگر از یک حد مطلوبی پایین‏تر بیاید ـ بر هویت دینی و ظرفیت نظام متکی بر آن برای جهت‏گیری و برنامه‏ریزی در راستای هدایتهای دین (اسلام) خدشه‏دار خواهد نمود. «شهید مطهری» در بررسی علل گرایش به مادی‏گری، به عللی نظیر نارسایی مفاهیم اجتماعی و سیاسی، نقض روشهای تبلیغی و نامساعد بودن جو اخلاقی و اجتماعی(12) اشاره می‏کند و معتقد است که جلوگیری از لغزش فکری، تنها زمانی میسر است که انسان به یک مکتب استدلالی «سیستماتیک الهی»(13) ـ که پاسخگوی این نیاز باشد ـ بپیوندد. این مهم به عهده حوزه‏هاست؛ که متأسفانه، حوزه‏ها نیز بنابه دلایل تاریخی مدتهاست که از حکومت و مسائل کلان اجتماعی دور بوده‏اند.



چالش اصلی امروز در برابر دولت ملی ایران، پاسخگویی به مقتضیات دنیای پیچیده و سریع کنونی است که آرامش سابق، و روحیات ایمانی را زایل می‏سازد. حفظ ایمان مردم، منوط به وجود پاسخهای مطمئنی است که در عرصه عمل فردی، اجتماعی، ملی و بین‏المللی، احساس بودن، امید و عزت را ایجاد می‏نماید. به عبارت دیگر، نیازمند تخصصی شدن مباحث دینی و تقویت مباحث شناختی و کلامی براساس فضای فکری نسل کنونی هستیم. جالب توجه است که چنین ضرورتی را شهید مطهری در بیان وظایف اصلی حوزه‏های علمیه یادآور شده است.

موضوع مادی‏گری و عدم شناخت مفاهیم دینی، صرفا در حوزه ظرفیتهای بالقوه دینی در جامعه محدود نمی‏شود؛ بلکه مسائل علمی را نیز دربرمی‏گیرد. در واقع تا زمانی که ضعف فکری در حوزه شبهات دینی و نیز در حوزه مهندسی اجتماعی به معنای ظرفیت‏سازی و تمهید بسترهای مناسب و مؤید رشد انسانهای مؤمن وجود داشته باشد، سخن از استقلال و آزادی فکری در برابر رواج وابستگی و تقلید فکری ـ که از پیامدهای جهانی شدن فکر و فرهنگ می‏باشد ـ میسر نخواهد شد. بدین ترتیب، متغیرهای مستقل «ظرفیت» و «هویت»، به جهت ضعف، به عوض ایفای نقش مثبت در روندها و فرصتهای جهانی شدن؛ بندهای عمیق وابستگی، بی‏ایمانی و تقلید فکری و فرهنگی را فراهم می‏آورد؛ زیرا بالهای پرواز جامعه دینی و عزت آن، در گروی وجود توأمان علم و ایمان است.

بنابراین، جهت تکمیل مطالب مذکور، گفتنی است که موضوعات چالشگری ـ که تحت عنوان روند جهانی شدن برای فرهنگ انقلاب اسلامی ـ قابل ذکر است، عبارتند از:

الف) علم‏زدگی و تکنیک محوری: عقب‏ماندگی علمی ایران، بهترین زمینه برای پذیرش علم و تکنیک در مقام معبود بوده و باید از بیم آنچه «مارتین هایدگر»، فیلسوف آلمانی توهم نازیسمی می‏نامد، اندیشناک بود و برای جلوگیری از وقوع آن برنامه‏ریزی و چاره‏اندیشی نمود. به نظر می‏رسد تنها چاره موجود، پی‏ریزی محیطهای تربیتی به صورتی است که محدودیت انسان و تکلیف انسانی و تکلیف الهی او را، که باید مبتنی بر معرفت توحید باشد، یادآور شد و با تذکر به مقام خلیفة‏اللهی وی، از سلطه تکنیک درآمده و از علم زدگی رهایی یافت.


چالشهای پیش روی توسعه فرهنگی، پایان‏ناپذیر و متنوع است. در یک نگاه جزئی گرایانه، موارد متعددی قابل طرح و پی‏گیری می‏باشد: یکی از مهمترین چالش دیگر در جامعه ایران، نابرابری اجتماعی با ابعاد متنوع آن است. که به برخی از جلوه‏های آن اشاره خواهد شد:

الف) ذهنیت عمومی در جامعه؛ دینی است، یعنی صبغه دینی داشته و نسبت به کدهای دینی حساس است و آموزه‏های دینی در آن بسیار تأثیرگذار می‏باشد؛ از همین رو عدالت محور و برابری خواه است.

ب) سابقه طولانی استبداد؛ خواسته‏های عدالت و برابری را به عنوان نیاز مبرم و غیرقابل اغماض درآورده است.

ج) یکی از علل انقلابها؛ وجود نابرابریها بوده و وعده عدالت اجتماعی از شعارهای اصلی انقلاب به شمار می‏رود و بی‏توجهی به آن نیز، آینده انقلاب را به خطر می‏اندازد.

د) برپایی قسط و عدل را در صدر وظایف نظام برخاسته از انقلاب؛ یعنی جمهوری اسلامی قرار داده است؛ ضمن آنکه بستر فرهنگی، اجتماعی و سیاسی در ایران به شدت به این موضوع دامن می‏زند.

هـ) مفهوم سیاست در نظام بین‏الملل و رویه‏های موجود در اغلب مباحث فرهنگی، جهانی شدن را به جهت نفع محوری‏شان به شدت مورد انتقاد قرار می‏دهند و مبنای تمام اعتراض‏ها و مخالفتهایشان، همانا بی‏تفاوتی نسبت به عدالت و در نظر نگرفتن آن است. بنابراین، اگر در اجرا و تحقق عدالت در شاخه‏های مختلف آن اهمال نمایند، وارد چالشی سخت و سنگین شده‏اند؛ به نحوی که اگر پاسخ مناسبی ارائه ننمایند، دشمنان فرصت را غنیمت شمرده، با شعارهای انقلاب؛ انقلاب را پایان یافته اعلام می‏کنند. با چنین پیشینه‏های ذهنی و عینی، توجه خاصی به موضوعهای عدالت و نابرابری در ملاکهای مقایسه و ارزیابی افکار عمومی از وضعیت موجود، مشهود است.

بنابراین، وجود نابرابری اجتماعی؛ چالش فرهنگی و سیاسی برای دولت ملی ایران می‏باشد. می‏دانیم که هسته اصلی سیاست و فرهنگ عنصر «پیوستگی» است و میزان پیوستگی در درون دولت ـ ملت متأثر از وضعیت نابرابری اجتماعی است و به جهت آنکه نابرابری اجتماعی نقطه مقابل عدالت اجتماعی می‏باشد؛ رابطه‏ای معکوس میانشان برقرار است و به جرأن می‏توان گفت که ناکامی در رفع نابرابریها؛ موجودیت و هویت و ظرفیت انقلاب اسلامی را به چالش می‏کشد.

با توجه به بافت فرهنگی متنوع و رسوخ روحیات عشیره‏ای در رفتار سیاسی ایرانیان؛ احتمال هویتی کردن نابرابری اجتماعی افزایش می‏یابد. همچنین می‏تواند پتانسیل موجود در معضلات هویتی ناشی از چالشهای زندگی جدید را فوق‏العاده فعال و هیجان‏آمیز احساس نماید و به راحتی مورد طمع و سوء استفاده قدرتهای ذی‏نفع و فرصت‏طلب قرار دهد.

نتیجه ‏گیری:

انقلاب اسلامی شرایط کاملاً مستعدی را برای رشد و توسعه نیروی انسانی جهت اجرای برنامه‏های توسعه‏ای نظام جمهوری اسلامی فراهم نمود. توسعه فرهنگی که از ملزومات این انقلاب بوده است، همواره با دو وضعیت، که مختص جوامع انقلابی است، مواجه شده است؛ اوّل؛ وضعیتی که محتوای آن کسب فرصتهای سیاسی ـ اجتماعی فرهنگی است و دوم؛ وضعیتی که تهدیدهای بالقوه علیه انقلاب اسلامی را فعال می‏نماید. در این مقاله، به اجمال دو وضعیت مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است و بر این واقعیت تأکید گردیده که آینده انقلاب اسلامی، معطوف به شیوه بهره‏برداری از امکانات فرهنگی کشور، برنامه‏ریزی و مدیریت فرهنگی کارآمد، در قالب توسعه فرهنگی است. اگر زنده بودن فرهنگ انقلاب اسلامی ـ همچنانکه اشاره شد ـ نه صرفا در شعارها، بلکه در عملکردها، یک واقعیت است، در آن صورت باید گفت، هر تغییری که اجرای آرمانهای فرهنگی را با مشکل مواجه سازد، چالشگری فرهنگی انقلاب را شروع می‏کند. توسعه فرهنگی، راهکارهای پیشگیرانه تبدیل چالش به تهید و جایگزینی آن به یک فرصت و تحکیم اصول ارزشی فرهنگی را فراهم می‏آورد. استراتژی فرهنگی کشور در این وضعیت، در گروی مدیریت کارآمد فرهنگی و برنامه‏ریزی جامع و کامل می‏باشد.

پی ‏نوشت ‏ها:

1. عضو هیئت علمی دانشگاه بین‏المللی امام خمینی(ره)

2. سریع‏القلم محمود، «اصول ثابت توسعه» (1) اطلاعات سیاسی ـ اقتصادی، شماره 25، فروردین و اردیبهشت 1369.

3. اسدی، علی. توسعه بر جاده تکنولوژی می‏تازد «تدیبر شماره 2» (مرداد 1369)

4.
Self - fulfilment

5. گزارش کمیسیون مستقل مسائل رشد و توسعه جهان، به ریاست ویلی برانت، ترجمه هرمز همایون‏پور، ص 44.

6. اسدی، علی. «جامعه‏شناسی توسعه» مدیریت دولتی، شماره 8 (1369)، ص 136.

7. قاضیان، حسین، روشنفکران و توسعه 2، فرهنگ توسعه، شماره 81 .

8. آشوری داریوش، تعریفها و مفهوم فرهنگ، انتشارات مرکز اسناد فرهنگی آسیا (تهران 1357).

9. گرانمایه، بهروز. فرهنگ و جامعه، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (تهران، 1376).

10.
Kedde Nikey, Iran and The Muslim World: Resistarnce and Revolution , (America: New York Press , 1995).

11.
Goldstone Jack A , Ideology , Cultural Frame Works and Process of Revolutions Theory and Society , Vol , 20 No , 4 , 1991

12. مرتضی مطهری، علل گرایش به مادی‏گری، انتشارات صدرا، چاپ هفدهم (1375)، ص 178.

13. همان، ص 190.

نویسنده: محمدرحیم عیوضی

 

  نظرات ()
مطالب اخیر درخواست اوباما از ایران برای تحویل هواپیمای جاسوسی مضحک و خنده‌دار است ابراز ناخرسندی آیت‌الله سیستانی از انتساب کذب وصیت‌نامه به ایشان آفتاب امپراتوری انگلیس دهه‌ها پیش غروب کرده است/ پایان دوران طلایی آمریکایی‌ها حسن عباسی در همایش "من کلاهبردارم؛ پس هستم": حلقه ارتباط سران فتنه با پسر شاه معدوم کیست جهان به زودی شاهد امواج عظیم‌تر قیام مستضعفان آمریکا و اروپا خواهد بود گزارش تصویری فارس از حمله صهیونیست‌ها به مراسم تشییع شهید فلسطینی جک کین و مارک گرشت سردار سلیمانی را تهدید به ترور کرده اند حمله نیروهای عربستانی به جوانان بحرینی معترض در منامه اوباما: از ایران می خواهیم که هواپیمای بدون سرنشین آمریکا را پس دهد
کلمات کلیدی وبلاگ 9 دی (۱) rq-170 (۳) آریوبرزن (۱) آزادی (۳) آزادی‌ و تسامح‌ (۱) آژانس (٢) آسیب شناسی (۱) آفریقا (۱) آمانو (۳) آمریکا (٤٤) آمریکایی (۱) آموزش زبان انگلیسی (۱) آیت الله سیستانی (۱) ابعاد (۱) اتحادیه عرب (۱) اجتماعی (۱) احمد متوسلیان (۱) اخبار ایران و جهان (۸) ارتش (۱) اروپا (۱) استاد مطهری (۱) استاد مطهری‌ (۱) استقلال (۱) استکبار (۱) استکبار ستیزی (۱) اسرائیل (٥) اسطوره‌های مقاومت (۱) اسلام (٤) اسلام‌هراسی (۱) اسلام ستیزی (۱) اسلام هراسی (۱) اسناد (۱) اسناد ایران (۱) اسناد سفارتخانه (۱) اصفهان (۱) اطلاع رسانی ملی (۱) اعتصاب (۱) اعراب (۱) افراد نفوذی (۱) افغانستان (٢) اقتصادی (۱) اقدام نامتقارن (۱) اقدامات (۱) الجزایر (۱) امام خامنه ای (۳) امپراتوری امریکا (۱) امپراطوری (۱) امپریالیسم (۱) امریکا (۱) امنیت ملی (۱) اندیشه (۱) اندیشه مطهر (۱) اندیشکده هوور (۱) انرژی هسته ای (٤) انژی اتمی (۱) انقلاب (۱) انقلاب اسلامی (۳) انقلاب اسلامی ایران (٢۳) انگلیس (٤) اهالی سیما (۱) اهداف (۱) اوباما (۱) اولویت اول (۱) اومانیسم‌ (۱) اکوادور (۱) ایدئولوژی (۱) ایران (٤۳) ایران هراسی (٢) ایرانه (۱) اینترنت (٢) بازی (۱) بازی‌های رایانه‌ای (۱) بانک (۱) بتل فیلد 3 (۱) بحران (۱) بحرین (٢) براندازی (٢) برنامه‌های نمایشی (۱) برنامه هسته ای ایران (۱) بریتانیا (۱) بسیج (٦) بسیج مستضعفین (۱) بورس (۱) بولدوزور (۱) بیانیه (۱) بیداری اسلامی (۳) بین الملل (٢) بین المللی (۱) پارلمانی (۱) پرپولیس (۱) پشت پرده (۱) پلیس (٢) پهپادهای اطلاعات (۱) پیروزی (۱) تبلیغات (۱) تجاوز (۱) تجزیه (۱) تحجر (۱) ترجمه و شرح خطبه فدک حضرت زهرا (س) (۱) ترس (۱) ترور (۳) تروریست (٢) تروریستی (۱) تروریسم (٤) تسلیحات (۱) تهاجم (۱) تهدید (۳) تهدید نرم (٥) تهدید نظامی (٢) تهران (۱) تونس (۱) تویتر (۱) جامعة‌ مدنی (۱) جامعة‌ مدنی‌ شرعی، (۱) جامعه اسلامی (۱) جامعه اسلامی‌ (۱) جامعه مدنی (۱) جریان رحمانی (۱) جریان شناسی (۱) جنایات (۱) جنایتکار (۱) جنسی (۱) جنگ (۱) جنگ نرم (۱۸) جنگ نرم، (۱) جهاد نرم (۱) جهان (۱) جهان اسلام (٢) جوانان (۱) جوزف نای (۱) چین (۱) حاصلخیز (۱) حسن رحیم‌پور (۱) حسن عباسی (٢) حسینیه امام خمینی (ره) (۱) حضرت زینب(س)؛ انقلابی پاسدار ارزشها (۱) حفظ (۱) حمله (٢) حمله‌ فرهنگی (۱) حمله به ایران (۱) حمله نظامی (٢) حکومت نرم (۱) خانواده (۱) خاورمیانه (۱) داخلی فتنه (۱) دانشجویان (٢) دانشمندان عراقی (۱) دفاع مقدس (۱) دموکراسی (٢) دموکراسی‌ (۱) دولت (۱) دکترین (۱) دیپلماسی عمومی (۱) دیدگاه امام خمینی (ره) (۱) دین ستیزی (۱) دینی (۱) رابطه (٢) رایانه ای (۱) ربوده شدن 4 دیپلمات ایرانی (۱) رجعت (۱) رحیم‌پور ازغدی (۱) رژیم صهیونیستی (٤) رسانه (۱) رسانه‌های اجتماعی (۱) رمان (۱) رهبر معظم انقلاب (۱) رهبر معظم انقلاب اسلامی (۱) رهبری (۱) روسیه (۱) ریاستی (۱) زن (٢) ساختار سیاسی (۱) سازمان‌‌های امنیتی‌ (۱) سایبر (۱) سپاه (۱) سپاه قدس (۳) ستاد مشترک ارتش (۱) سردار بصیر سپاه امام علی(ع)، الگویی برای سرداران س (۱) سردار جوانی (۱) سرمایه‌داری‌ سکولار (۱) سریال و فیلم (۱) سلطانیه (۱) سنجش (۱) سوریه (۱) سیا (٢) سیاست خارجی آمریکا (۱) سیاسی (٩) سید حسن نصرالله (۱) سیزده آبان (۱) سیزدهم آبان ماه (۱) سیستانی (۱) سینما گران (۱) شاخص‌های امام(ره) (۱) شاه معدوم (۱) شبکه‌های جاسوسی (۱) شجریان (۱) شخصیت‌سازی (۱) شخصیت‌سوزی (۱) شناسایی (۱) شهرداری یاسوج (۱) شورای حکام (٤) شورای هماهنگی (۱) شکست (٢) شیطانی (۱) صبر هوشمندانه (۱) صدا و سیما (۱) صداقت (۱) صدای آمریکا (۱) صفارهرندی: فتنه سال 88 جریانی شیطانی علیه جریان رح (۱) صهیونیزم (۱) صهیونیست (٢) صهیونیست‌ها (۱) صهیونیسم (٢) ضد‌ اصلاحات‌ (۱) ضد فرهنگی (۱) ضدایرانی (۱) طلحه و زبیر (۱) طومار (٢) ظلم (۱) عباسی (۱) عدالت (۱) عراق (۳) عرب (۱) عربستان (۱) عرفان (۱) عرفان انحرافی (۱) علامه فضل‌الله (۱) عملیات روانی (٧) عملیات روانی، (۱) غرب (٢) غزنین (۱) فتنه (٤) فراخوان مقاله (۱) فرانسه (۱) فرقه (۱) فرماند‌هان (۱) فرمانده سپاه (۱) فرماندهان سپاه (۱) فرهنگ و ارزش های آمریکایی (۱) فرهنگی اجتماعی (۱٥) فروپاشی (۱) فروپاشی شوروی (۱) فضای مجازی (٢) فلسطیین (۱) فیس بوک (۱) فیلم (۱) فیلم‌نامه‌نویس (۱) قاسم سلیمانی (٢) قدرت نرم (۱) قرآن (۱) قرائتهای گوناگون (۱) قطعنامه (٢) قهر (۱) قوه قضائیه (۱) گزارش (۱) گورباچف (۱) لبنان (۱) لیبرال (۱) لیبرالیسم (۱) لیبی (٢) ماهواره‌ای (۱) ماهواره ای (۱) مبارزه با استکبار (۱) مبانی (۱) مبانی‌ فلسفی‌ (۱) محاکمه و محکوم (۱) مذاکره (٤) مرجع (۱) مسابقه (۱) مسلمان (٢) مشت (۱) معنویت اسلامی (۱) معنویت گرایی (۱) مقالات (۸) مقام معظم رهبری (٥) مقاومت (۱) ملی گرایی (٢) مناره (۱) ناتوی فرهنگی (٢) نتانیاهو (۱) نظام اسلامی (٢) نظام جمهوری اسلامی ایران (۱) نظامی (۳) نقدی‌ (۱) نیروی هوایی (۱) هراس (۱) هسته ای (٦) هستی‌شناختی (۱) هنرمندان (٢) هواپیما (٦) واجبات (۱) واشنگتن (٢) وال‌استریت (۱) وال استریت (٢) وال اسریت (۱) والت‌دیزنی (۱) وبلاگ نویسی (۱) وحدت (۱) وصیت نامه (۱) ولایت مطلقه فقیه (۱) ولایتی (۱) کابالیسم (۱) کشته (۱) کنترل (۱) یاسوج (۱)
دوستان من قران فتیان تبیان بدایه گو جنگ نرم آفتاب جنوب ایثار فارسان آینده پژوهی بسیج اساتید ياران خراساني عمليات رواني رامين چرومي اندیشکده یقیین جهادگران مجازی دانلود آنتي ويروس بررسي استراتژيك شهيد حسين خنداني وبلاگ شخصي قائم زاده دبيرخانه ي دائمي جنگ نرم استان كهگيلويه و بويراحمد انجمن وبلاگ نویسان جوان وزارت علوم تحقیقات و فناوری شلچه پلي به سوي آسمان دانشگاه علوم پزشكي ياسوج دانشگاه آزاد اسلامی واحد یاسوج مركز تحقيقلت مجمع تشخيص نظام سایت مردم استان کهگیلویه و بویراحمد موسسه ی آینده پژوهی نقش اندیشه دست توانای معلمفچشم انداز آینده ی ما دانشگاه پيام نور استان كهگيلويه و بويراحمد مركز پژوهش هاي علمي و مطالعات استراتژيك خاورميانه اداره ي كل آموزش و پرورش استان كهگيلويه و بويراحمد دانشگاه پیام نور استان کهگیلویه و بویراحمد سايت مردم استان كهگيلويه و بويراحمد مركز مطالعات راهبردي انقلاب اسلامي سپاه فتح استان کهگیلویه و وبویراحمد برنامه ریزی استراتژیک و‌آینده پژوهی اشراف اطلاعاتي بصيرت استراتژيك شهداي شهرستان گچساران اندیشکده ی روابط بین الملل حضرت بي بي حكيمه (س) حضرت بي بي حكيمه (س) مركز مطالعات استراتژيك آريا سازمان بسیج مشتضعفین شهيد خدامراد شرافتي دفتر امام خامنه ای شهداي گچساران دانشگاه یاسوج خبرگزاري فارس ياسوج دات كام رامين چرومي عمليات رواني اندیشه مطهر رهبران شيعه افسران جوان میثاق یاران جنگ نرم جهان نيوز بی ترمز سایه گرداب اخبار فناوری اطلاعات کلوب مدیران و متخصصان شبکه اجتماعی بهشت من