حسن   پورامیرآباد
تماس با من
پروفایل من
نویسنده (های) وبلاگ حسن پورامیرآباد
آرشیو وبلاگ
      مرکز مطالعات و اطلاعات فرهنگ استراتژیک (فرهنگی، اجتماعی و سیاسی)
بازخوانی ریشه های تاریخی اندیشه "وابسته گرایی" در ایران -توسعه به شرط استحاله نویسنده: حسن پورامیرآباد - ۱۳۸۸/٤/۸

 

دفتر پژوهش و بررسی های خبری - امیرحسین کبیری :

اقبال مردمی به گفتمان عدالت به عنوان پرچمدار جریان "استقلال خواهی" در تاریخ معاصر ، حکایت از آزردگی مردم از غفلت از آرمان های انقلاب و بی توجهی به الگوی توسعه بر اساس ویژگی های فرهنگی و ارزشی ملت دارد.        

 

به دنبال پایان یافتن جنگ جهانی دوم و فروکش کردن نزاع ابر قدرت ها بر سر منافع منطقه ای، کشورهای پیروز اتحاد موقتی تشکیل دادند تا از طریق آن ، قدرت را میان خود تقسیم کنند. ضرورت دست یافتن به منافع بیشتر منجر به بروز جنگ سرد بین دو بلوک شرق و غرب شد. در خلال جنگ سرد ، بلوک غرب به رهبری ایالات متحده با بهره گیری از وجه نرم افزاری (در کنار جنبه های نظامی و سخت افزاری) در قالب برنامه های "مدرنیسم" کوشید در صف همسایگان نظام سوسیالیستی نفوذ کرده و مانع از بسط اندیشه سوسیالیسم به دنیای بیرون گردد.


 

در فضای ناشی از ظهور نظام های کمونیستی ، تئوری پردازان آمریکایی نظریه "توسعه" را که عبارت از فرآیندی یگانه ، یکسویه ، مرحله بندی شده و برگشت ناپذیر به سوی الگوی مطلوب بود ، مطرح کردند. این نظریه به تبیین و بررسی پدیده های توسعه نیافتگی پرداخت و در عین حال، راهکارهایی برای برون رفت از آن ارایه نمود. تئوری فوق دارای سه مکتب عمده می باشد ؛ مکتب نوسازی ، مکتب وابستگی و مکتب نظام جهانی.

شکل گیری مکتب نوسازی مصادف با اوج گیری قدرت ایالات متحده و گرایش بسیاری از دولت ها به سوی آمریکا بود. ایالات متحده با دریافت از بین رفتن زیرساخت های اقتصادی و صنعتی کشورهای اروپایی پس از جنگ دوم جهانی، طرح "مارشال" و تزریق سرمایه به این کشورها را به عنوان ابرقدرت در جهان مطرح کرد. از سوی دیگر، بسیاری از کشورهای تحت سلطه که در پی اشتغال دولت های اروپایی برای بازسازی علم استقلال برافراشتند، نیازمند الگویی برای رشد و ثبات سیاسی بودند. این وضعیت، بستر را برای تبدیل آمریکا به هژمون برتر در نظام بین الملل هموار نمود از این رو، مکتب نوسازی در طول دهه های 1950 و 60 به پارادایم غالب در مطالعات توسعه تبدیل شد و وضعیت توسعه نیافتگی کشورها را بر اساس تفاوت های اقتصادی ، اجتماعی ، سیاسی و فرهنگی بین ملت های فقیر و غنی تعریف کرد.

متفکران این مکتب به دو گروه "کارکرد گرایان" و "تکامل گرایان" تقسیم می شوند ؛ معتقدان به مکتب کارکردگرایی جوامع را مانند اندام انسان دارای یک ساخت ارگانیک می دانند و معتقدند همانگونه که همه اندام های آدمیان مانند دست و پا ارتباطی متقابل با یکدیگر دارند، نهادهای جامعه نیز مانند اقتصاد و دولت با یکدیگر دارای یک روابط متقابلند. اگر برای هر نهادی مشکلی ایجاد شود در سایر نهادها نیز متأثر از آن، تغییراتی به وجود می آید. اما تکامل گرایان با اعتقاد به الگوی توسعه تک خطی، تغییرات اجتماعی را فرآیندی یک سویه می دانند که با طی مراحل اولیه، به توسعه و پیشرفت می رسند. به تعبیر بهتر، هواداران این مکتب معتقدند جوامع توسعه نیافته باید برای نیل به پیشرفت، همان مسیری را طی کنند که جوامع اروپایی پیمودند.

موج انتقادات شدیدی که به مکتب نوسازی وارد آمد، موجب نضج گرفتن مکتب وابستگی در دهه 70 میلادی گردید. این مکتب متأثر از دو گرایش عمده فکری ظهور کرد ؛ سنت مارکسیستی و بحث ساختارگرایی در کشورهای آمریکای لاتین پیرامون توسعه.

تحلیل های مرتبط با نظریه وابستگی را می توان به سه دسته تقسیم کرد: تحلیل های نئو مارکسیستی وابستگی ، تحلیل های ساختارگرای وابستگی و مطالعات کشوری تحلیل وابستگی .

* تحلیل های نئو مارکسیستی وابستگی

"دوس سانتوس" اندیشمند برزیلی ، یکی از نظریه پردازان مکتب وابستگی است که دیدگاه های خود را در دهه 70 میلادی مطرح کرد. وی نظریه وابستگی را همتای نظریه امپریالیسم می داند که بر وضعیت پیرامون تأکید دارد ؛ مرکز با استثمار پیرامون ، روند انباشت سرمایه خود را تسریع می کند و انواع مختلفی از روابط وابستگی میان پیرامون و مرکز به وجود می آورد در نتیجه پیرامون، امکان توسعه مستقل سرمایه داری را از دست می دهد.

سانتوس سه جنبه وابستگی را که مانع تحقق توسعه اقتصادی در پیرامون می شود، ذکر می کند: دوره اول وابستگی استعماری ، دوره دوم وابستگی مالی- صنعتی و دوره سوم وابستگی تکنولوژیکی صنعتی . سانتوس تأکید مکتب وابستگی را بر وجه سوم این تقسیم بندی یعنی وابستگی تکنولوژیکی و صنعتی می داند که به عنوان مثال پس از جنگ جهانی دوم در قالب اصل 4 ترومن به بازسازی کشورهای اروپایی و ژاپن پرداخت.

* تحلیل های ساختارگرای وابستگی

این رویکرد از سوی کمیسیون اقتصادی برای آمریکای لاتین (ECLA) برای تبیین جنبه وابستگی فرهنگی از یک سو و وابستگی به سرمایه گذاری خارجی از سوی دیگر مطرح شد.

* مطالعات کشوری تحلیل وابستگی

خاستگاه فکری باورمندان به این رویکرد از وابستگی ، آمیزه ای از دیدگاه های مارکسیستی و عناصری از ساختارگرایی است. آنان معتقدند تنها این تحلیل از وابستگی است که می تواند پاسخ های مناسبی برای تحولات اقتصادی و کنش سیاسی در پیرامون اراده داده و مسیرهای واقع گرایانه ای را در جهت گذار نهایی به سوی سوسیالیسم پیش رو نهد. (1)

با این همه ، اندیشمندانی چون "پل باران" و "پل سوئیزی" با انتقاد از توسعه اروپامحور که توسعه نیافتگی دنیای غیراروپایی را به دنبال داشته، شرط توسعه واقعی را خروج از نظام سرمایه داری جهانی و بازسازی اقتصاد و جامعه بر اساس نظام سوسیالیستی می دانند. از آنجایی که نظریه پردازان مکتب وابستگی دیدگاه های خود را بر ایدئولوژی مارکسیسم استوار ساخته و نسخه واحدی برای همه مناطق پیرامونی ارائه دادند ، با انتقادات شدیدی مبنی بر میزان بالای انتزاعی بودن این دیدگاه و اغراق بسیار در مورد قدرت نیروهای خارجی مواجه شدند.

باید توجه داشت اگرچه نظریه وابستگی قطع وابستگی از جهان سرمایه داری را دنبال می کرد اما معتقد به ایجاد وابستگی به جهان سوسیالیسم بود در نتیجه ، بر پایه تحلیل های مارکسیستی وابستگی بازتعریف شد.

در همین پیوند ، برخی دیگر از متفکران با توجه به رشد سریع در کشورهای شرق آسیا و بحران حاصله در کشورهای کمونیستی، مکتب وابستگی را قادر به تبیین مسایل جدید ندانستند و مکتب نظام جهانی را از درون آن شکل دادند. از جمله چهره های شاخص این مکتب "امانوئل والرشتاین" است. والرشتاین با تقسیم جوامع به سه دسته مرکز ، پیرامون و شبه پیرامون بر لزوم التفات به « نظام سرمایه داری جهانی» تأکید می کند و معتقد است با بسط و گسترش نظام جهانی، ابتدا اروپای شرقی سپس آمریکای لاتین، آسیا و آفریقا در حاشیه قرار گرفته اند. راهبرد توسعه از منظر والرشتاین یا به تعبیر خودش به دست آوردن « چیزهایی بهتر از آنچه در گذشته داشتیم» (2) منوط به اعتماد به نظام جهانی و ادغام در بازارهای بزرگ کشورهای پیشرفته است.

در جامعه معاصر ، نوسازی عمیقاً با توسعه اقتصادی مشخص می گردد و توسعه اقتصادی به نوبه خود ناشی از جریان صنعتی شدن می شود که این نیز نتیجه پیشرفت تکنیکی است. اساساً دو شکل متفاوت از توسعه وجود دارد ؛ اول توسعه ای که نتیجه تأثیر نیروهای درونی بر سیستم اجتماعی است (توسعه درون زا) و دوم توسعه ای که حاصل فعالیت عاملین خارجی باشد (توسعه برون زا) . آنچه در غرب، در قرون 18 و 19 تحت عنوان انقلاب صنعتی پدید آمد ، از نوع اول محسوب می شود بدین معنی که جریان صنعتی شدن اروپا را باید محصول شکل گرفتن بورژوازی غربی دانست که به آگاهی های علمی و تکنیکی تکوین یافته در غرب توسل جست و موجب انباشت ثروت گردید.

سرمایه داری در اروپا در نتیجه یک فرآیند طولانی از تحولات اقتصادی ، اجتماعی ، سیاسی و فرهنگی شکل گرفت و از قرن یازدهم به بعد ، تجارت توسعه زیادی یافت و شهرها گسترش و نفوذ بیشتری پیدا کردند. با افزایش محصولات کشاورزی در نتیجه برخی تحولات تکنولوژیک ، زمینه برای انباشت فراهم شد ؛ با گسترش شهرها و فعالیت تجار و پیشه وران ، آنها در شهرها دست به انباشت سرمایه زدند و از آن برای تولید بیشتر کالا و تجارت فزون تر استفاده کردند . به تدریج روابط اقتصادی جدید شکل گرفت و استفاده از پول و شبکه های گسترده مبادله زیادتر شد. از اواخر قرن پانزدهم ، بنگاه های اقتصادی سرمایه داری شکل گرفتند و در قرون شانزدهم و هفدهم گسترش یافتند به گونه ای که دیگر تولید صنعتی که پیشتر در انحصار اصناف بسته بود ، نمی توانست نیازهای فزاینده بازار را پاسخگو باشد.

در بستر این نظام ، با انقلاب صنعتی در اواخر قرن هجدهم و اوایل نوزدهم روش های جدید تولید همراه با ماشین آلات و تقسیم کار در درون کارخانه به کار گرفته شد و توان تولید افزایش یافت و محصولات متنوع شدند. در عین حال که سرمایه داری در داخل دولت ها پدید آمد ، به نظامی جهانی تبدیل شد و شبکه ای از جریان های کالایی مرزهای حاکمیت ملی را درنوردیدند. این نظام جهانی سرمایه داری در سده شانزدهم با ظهور جریان های ادغام شده در ابعاد وسیع شکل گرفت و از آن پس تحولات داخلی نظام های سرمایه داری ملی تحت تأثیر نظام جهانی و جایگاه نظام های ملی در درون این نظام جهانی قرار گرفتند. (3)

از آنجایی که هر نظامی سرشت و منطق خاص خود را دارد ، سرمایه داری نیز نمی تواند از این قاعده مستثنی باشد. منظور از سرشت سرمایه داری ؛ نهادها و روابطی است که به رفتار آن شکل داده و آن را در راستای اهداف مورد نظر خود هدایت می کند.

استقرار نظام سرمایه داری صنعتی در اروپای غربی نتیجه اجتناب ناپذیر شرایط عینی و مادی شیوه تولید ماقبل سرمایه داری در این مناطق بود تا اینکه سرانجام انباشت سرمایه های تجاری و پولی و نقش تعیین کننده اقتصاد پولی در کشاورزی ، یعنی سلطه بهره مالکانه پولی و کاربرد شیوه های علمی در تولید را به علت شرایط اقتصادی ، اجتماعی ویژه غرب امکان پذیر ساخت.

در تحولاتی که در اروپا به وقوع پیوست پویشی نهفته بود که دیر یا زود نظام اقتصادی - اجتماعی چندین هزارساله به ظاهر ایستای جامعه ایران را دستخوش دگرگونی های بنیادی قرار داد زیرا برای شیوه تولید سرمایه داری در حساس ترین دوران پیدایی آن در قرون شانزدهم تا اواخر هجدهم ، استقرار یک بازار جهانی نقش فائقه ایفا کرد و این خود نیز انباشت اولیه سرمایه را در سطحی که انقلاب صنعتی را ممکن سازد ، فراهم آورد.

طلوع عصر سرمایه داری با تراکم ابتدایی سرمایه همراه بود و دو عامل نخست این منشأ تراکم ، در خود کشورهای اروپای غربی وجود داشت : یکی سطح نسبتاً خوب تولید کالایی و گردش پول - کالا که انباشت مبالغ هنگفتی از پول و ثروت را در دست قشر ویژه ای از شهروندان اروپایی ممکن ساخت و دیگری نیروی کار عظیم دهقانان که از زمین گسسته و برای تأمین نیازهای ضروری زندگی خود و خانواده به سرمایه روی آورده بود. به بیان دیگر ، جذب ارزش اضافی حاصل از کار اضافی کارگرانی که از طریق سرمایه داران در مراکز تولیدی به کار گرفته شده بودند.

واقعیت انکارناپذیر دیگر ، توجه به سومین عامل عمده ای است که در فراهم آوردن شرایطی برای تراکم سرمایه برای اروپای غربی سهم بسزایی ایفا کرد و آن ارزش افزوده ای بود که از طریق غارت و چپاول ارزش های مادی ملل دیگر چه از راه نیرنگ و فریب و چه از راه اعمال خشونت و زور نصیب جهان غرب شد. در این دوران قدرت های اروپایی از طریق تسخیر ، تصرف و غارت سرزمین ها تجارت انحصاری بازرگانان غربی را تحت حمایت دول خود مستقر می ساختند و با بهره کشی از نیروی کار انسانی در این سرزمین ها وارد صحنه بین المللی می شدند. پرتغالی ها ، اسپانیایی ها ، هلندی ها و بعدتر انگلیسی ها و فرانسوی ها نمونه این گونه سرمایه داری هستند.

دول غربی منافع خود را نه از طریق دخالت کردن در امر تولید بلکه از راه تسلط بر بازارها و نظارت بر آن به دست می آوردند. به این خاطر بود که قدرت های مذکور با اصل رقابت بدون مداخله دولت ها مخالفت کرده و می کوشیدند به انحصاراتی در بازارهای محلی ، ملی و بین المللی نایل آیند. نتیجه این سلطه استعماری ؛ گسیختگی سریع در پویش توسعه ، از دست رفتن تکامل تاریخی جوامع و ناپیوستگی اجتماعی بود که منجر به از بین رفتن تمدن ها و تراکم بین المللی ارزش ها و سرمایه ها در اروپا می شد.

در ایران ؛ به دلیل جمعیت زیاد و دولتی نیرومند قدرت های خارجی در ابتدای امر ناچار به تأسیس نمایندگی های تجاری توسط شرکت هایی که در انحصار دولت ها بودند ، شدند اما پس از چندی این شرکت ها به اشغال و تسخیر مناطق پرداختند. "آلفونسو دوآلبوکرک" دریانورد پرتغالی از اولین افرادی بود که با ورود به جزیره هرمز و شکست دادن امیر این منطقه ، جزیره را اشغال کرد و حاکم هرمز را وادار به پرداخت خراج نمود. این وضعیت به گونه ای استمرار یافت که "مانوئل" پادشاه پرتغال جزیره هرمز را از مستملکات این کشور اعلام کرد.

اصلاحات ساختار ارتش و بازیابی توانمندی نظامی ایران در زمان شاه عباس اول ، اسپانیا را که توانسته بود با کنار زدن پرتغال به قدرت مسلط تبدیل شود ، سخت نگران کرد از این رو کوشید با دامن زدن به دشمنی میان ایران و عثمانی به اهداف سوداگری خود دست یابد. در این زمان ، انگلستان به منظور ممانعت از توسعه طلبی های اسپانیا و حفظ امنیت در اقیانوس هند به حمایت از حکومت صفوی پرداخت و شاه عباس موفق به پایین کشیدن پرچم آلبوکرک بر فراز هرمز شد. در ابتدا ، حمایت انگلیس از قدرت مرکزی ایران اقدامی جهت خدمت به سوداگری بریتانیا برای کسب امتیازاتی چون آزادسازی تجارت انگلستان و کسب معافیت پرداخت گمرکی و عوارض بود که سرانجام به پذیرفته شدن حق حاکمیت قضایی کمپانی هند شرقی برای اتباع انگلیسی در ایران از جانب دولت ایران ختم شد. در اختیار گرفتن این امتیازات نه تنها ایران را از نظر تجاری و اقتصادی بلکه از نظر سیاسی نیز در شرایط اسفباری قرار داد .

این وضعیت اگرچه در دوران نادرشاه افشار بهبود یافت اما با قدرت گرفتن کریم خان زند و آشفتگی های موجود در کشور ، انگلیسی ها توانستند با بهره جویی از این فضا بوشهر را تصرف کرده و با دریافت فرمانی از کریم خان سلطه تجاری و قدرت کمپانی هندشرقی در ایران را گسترش و تثبیت نمایند و عملاً این بندر را به پایگاهی برای فرماندهی نیروهای خود درآورند. (4)

تراکم سرمایه همراه با زمینه های مناسب دیگر ، بستر را برای انقلاب صنعتی در اروپای غربی هموار نمود. توسعه روزافزون تولیدات کالاهای مصرفی و تنوع آن و نیز جذب ارزش اضافی حاصل از کار کارگران اروپایی ، باعث کاسته شدن از اهمیت غارت مستقیم به دست سرمایه داران غربی به منظور تراکم ابتدایی سرمایه شد اما این به معنای رهایی این مناطق از چنگال سرمایه داری غرب نبود بلکه سرآغاز استثماری نوین بود چراکه در اختیار گرفتن بازار مستعمرات و انباشتن آن از کالاهای تولید شده در غرب از یکسو باعث وابستگی این بازارها به تولیدات غربی و از سوی دیگر ، این مبادله نابرابر موجب از دست رفتن کلیه پشتوانه های پولی و ارزش های مادی کشور مورد معامله می شد.

باید به این نکته توجه داشت که سلطه صنایع نوبنیاد غرب بر بازارهای جهانی از طریق شرایط نامساعد و یکجانبه قراردادهای تجاری ، باعث برتری سیاسی و تفوق نظامی اروپا می گردید به نحوی که هریک از قدرت های خارجی برای نیل به مطامع استعماری خود می کوشیدند بازار کشور هدف را در اختیار گیرند. به عنوان نمونه می توان به اهداف سیاسی انگلستان در لوای قراردادهای تجاری این کشور با ایران اشاره کرد که عبارت است از : ناتوان ساختن اقتصاد ایران ، تضعیف قدرت مرکزی و ضعف قدرت سیاسی ایران به نحوی که این کشور نتواند در پرتو اتحاد با فرانسه یا روسیه منافع بریتانیا در هندوستان را تهدید کند.

شکست ایران در جنگ های ایران و روس و از دست رفتن بسیاری از ایالات و ولایات ایران طی قراردادهای گلستان و ترکمانچای ، زمینه را برای بسط نفوذ روسیه تزاری در ایران که در حال شکل گیری یک « امپریالیسم جنینی نظامی و سیاسی » بود (5) فراهم نمود. این مسئله که موجب آزردگی انگلستان شده بود سبب گردید لندن با تطمیع برخی از رجال مملکت و پرداخت "رشوه" به آنها پایه های بسط قدرت خویش را در ایران تعمیق بخشد. گزارشات تاریخی از دوران حکومت قاجاریه گویای آن است که عناصری در دربار شاه قاجار حضور داشتند که با دریافت مبالغی از انگلستان ، «خدمات ارزنده ای برای بریتانیا انجام» می دادند. (6) اگرچه رجال وطن خواهی نظیر میرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهانی وزیر محمدشاه و میرزا تقی خان امیرکبیر صدراعظم ناصرالدین شاه در مقاطعی مانع از نفوذ و گسترش منافع سیاسی و اقتصادی انگلستان در ایران شدند اما همین افراد با دسیسه های عاملان خارجی در داخل ، از صحنه سیاسی کشور حذف شدند .

این نوع "وابستگی سیاسی" که ریشه در منفعت های مادی داشت ، لطمات جبران ناپذیری برای ایران به بار آورد چه ؛ انگلستان و بعدتر روسیه با اخذ امتیازاتی از جمله تلگراف ، راه آهن ، راه های شوسه ، بانک ، حق بهره برداری از معادن طبیعی و جنگل ها ، توتون و تنباکو ، نفت و بسیاری نمونه دیگر توانستند خود را به قدرت مسلط و در عین حال تأثیرگذار در سیاست ایران بدل کنند.

در این زمان ، شیوه تولید سرمایه داری جدیدی به وجود آمد که در رأس آن سیطره سرمایه خارجی با بهره جویی از مواد و نیروی انسانی ایرانی قرار داشت. ادامه این روند منجر به ضعف روزافزون قاجاریه در برابر دولت های غربی شد که این به نوبه خود ، منجر به ضعف اقتصاد ایران و به دنبال آن بحران مشروعیت حکومت قاجار گردید. این نفوذ قدرت های خارجی "وابستگی" ای را پدید آورد که دارای جنبه های سیاسی ، نظامی و فکری بود به نحوی که پس از سلطه اقتصادی ، سلطه نظامی حاصل می شد و به دنبال آن ، کنترل سیاسی و استراتژیکی ایران به دست قدرت مسلط می افتاد. این روند تا بدانجا پیش رفت که هریک از قدرت خارجی می کوشیدند عناصر وابسته به خود را در رأس هرم قدرت - به عنوان پادشاه - بنشانند.

از این رو ، کودتای رضاخان میرپنج و پایان دوران پادشاهی خاندان قاجار و آغاز دور جدیدی از حکمفرمایی بیگانگان نیز بر اساس همین قاعده و منطق درونی توسعه و وابستگی نظام سیاسی ایران که تحت الشعاع تأثیر و نفوذ غرب شکل گرفته بود ، تفسیر می شود.

رضا خان با بهره گیری از خاستگاهی برآمده از ارتش و تحمیل « استبداد نظامی » (7 ) بر ایران تحت پروژه "تجدد آمرانه" با آمیزه ای از ناسیونالیسم سکولار و غرب گرایی ، بستر را برای استمرار مداخلات قدرت های خارجی در امور اقتصادی هموار ساخت و ساختار اقتصادی ایران را بر اساس الگوی توسعه وابسته نظام سرمایه داری شکل داد . نگاهی به حجم مبادلات ایران با انگلستان بین سال های 1299 تا 1308 آشکارا وابستگی نظام اقتصادی کشور را نشان می دهد . (8 ) این روند در زمان پهلوی دوم نیز در قالب قراردادها و امتیازات نفتی ادامه یافت.

درآمدهای سرشار نفت به ویژه از دهه 30 به اینسو ، تغییرات گسترده ای را در ساختار اقتصاد ایران به وجود آورد به نحوی که در این مقطع ، شاهد گذار کشاورزی ماقبل سرمایه داری به صنعتی شدن هستیم. وجه وابستگی رژیم پهلوی دوم در امتیازاتی که به کشورهای خارجی برای استخراج نفت داده شد ، خود را نشان می دهد. اگرچه با همیاری دکتر مصدق و آیت الله کاشانی صنعت نفت ایران "ملی" شد اما در عمل این شرکت های انگلیسی ، آمریکایی ، هلندی و فرانسوی بودند که سایه شوم خود را بر ثروت ملی ایران افکنده بودند.

به طور کلی ، اقتصاد ایران در فاصله سال های 1332 تا 1357 را می توان در سه مرحله شناسایی کرد ؛ از سال 1332 تا 1339 دوره تثبیت اوضاع و عادی سازی اقتصاد در راستای خطوط وابستگی ، فاصله بین سال های 1339 تا 1352 دوره گذار همه جانبه به اقتصاد سرمایه داری و تحمیل صنعت " مونتاژ " به بخش های تولیدی و مرحله سوم ، مرحله توسعه سرمایه داری کاملاً وابسته در فاصله بین سال های 1352 تا 1356 است. (9 )

با این وجود ، ماهیت وابسته فرآیند صنعتی شدن در ایران که با مرکزیت قدرت جدیدی به نام ایالات متحده آمریکا شکل گرفته بود ، موجب ضعف ساختاری اقتصاد ایران در مقایسه با کشورهای منطقه گردید به گونه ای که ایران را به کشوری "حاشیه ای" و دست نشانده در نظام جهانی بدل کرد.

با خروج انگلستان از شیخ نشین های خلیج فارس در پاییز 1350 و پیمان دوستی عراق و شوروی در فروردین 1351 ، آمریکا با نگرانی از بسط قدرت شوروی ایران را مناسب ترین گزینه برای اعمال اصول دکترین "نیکسون" دانست . این نظریه که نخستین بار در سال 1969 توسط "ریچارد نیکسون" رییس جمهور وقت آمریکا در یکی از پایگاه های نظامی این کشور در جزیره "گوآم" واقع در اقیانوس آرام اعلام گردید ، بیانگر رویکرد واشنگتن به منظور تقویت قدرت سیاسی و اقتصادی متحدان منطقه ای بود. دکترین نیکسون بر پایه سه اصل قرار داشت : 1) عمل‌کردن آمریکا به تعهدات خود که از پیمان ها و توافق‌های مختلف ناشی می‌شود. 2) پشتیبانی همه‌جانبه آمریکا از دولت های متحد یا دولت هایی که بقای آنها برای امنیت آمریکا یا منطقه موردنظر لازم است. 3) کمک های اقتصادی و نظامی آمریکا در صورت تقاضای دولتی که در معرض خطری به‌ جز تهدید هسته‌ای قرار گرفته باشد مشروط بر آنکه دولت یادشده مسئولیت اصل دفاع از خود را با استفاده از وسایل و امکاناتی که در اختیار دارد، اساساً عهده‌دار گردد.

به این ترتیب ، در سال 1350 دروازه های ایران به سوی جنگ افزارهای آمریکایی گشوده شد و بازار خرید تسلیحات آمریکایی در ازای فروش نفت گرم شد به نحوی که ایران در دهه 50 در روابط اقتصادی ، سیاسی و نظامی آشکارا به آمریکا وابسته بود. هرچند اطلاعات آماری حاکی از رشد توسعه و صنعتی شدن ایران در دوران پهلوی دوم در مقایسه با کشورهای منطقه و شیخ نشین های خلیج فارس است اما باید اذعان داشت که این روند نتوانست ایران را به جمع کشورهای نیمه حاشیه ای ملحق کند چراکه این پیشرفت ، «یک پیشرفت غیرواقعی و وابسته بود.» (10)

انقلاب شکوهمند اسلامی در ایران با شعار « استقلال ، آزادی و جمهوری اسلامی» رهیافت سیاسی خود را بر تغییر نظام سیاسی وابسته و جایگزین کردن سیستم سیاسی ، اجتماعی و اقتصادی نوینی بر مبنای الهیات اسلامی - شیعی استوار ساخت. به تعبیر بهتر ؛ انقلاب اسلامی موجودیت خود را در نفی و برکناری رژیمی تعریف کرد که بر اساس الگوهای نظری وارداتی به ویژه الگوهای توسعه مدرنیستی به سبک غربی ، استراتژی خود را بدون درنظر گرفتن اقتضائات بومی و شرایط فرهنگی جامعه تنظیم کرده بود.

گفتمان انقلاب اسلامی با التفات به « روحیه خودباوری و استقلال طلبی » ایرانیان ، احیای هویت فرهنگی و بومی ملت را بر بنیاد هنجارها و مدل های متناسب با آرمان های جامعه وجهه همت خود قرار داد و با وقوع خود خط بطلانی بر نظریه های توسعه غربی و امکان عملی شدن آن در جوامع غیر غربی کشید و تلاش کرد الگوی توسعه اسلامی - ایرانی را به الگویی سرمشق برای ملت های آزاده جهان تبدیل کند.

با پایان یافتن جنگ تحمیلی و خارج شدن از فضای اختصاص سرمایه ها و منابع کشور به امور دفاعی ، احیای زیرساخت های اقتصادی و توسعه کشور در قالب برنامه های توسعه پی گرفته شد. برنامه های اول (سال های 1369 - 1373) و دوم (سال های 1374 - 1378 ) توسعه مجموعه ای از سیاست های اقتصادی اجتماعی از جمله خصوصی سازی ، تشویق سرمایه گذاری های خارجی ، توسعه و نوسازی بازار بورس تهران ، ایجاد مناطق آزاد تجاری در سراسر کشور ، کاهش تدریجی یارانه ها ، آزاد سازی تجارت ، مقررات زدایی در بخش اقتصادی و کنترل رشد جمعیت را شامل می شد. آنچه موجب ناکامی تحقق اهداف مطلوب و مورد نظر گردید فقدان مدل و الگوی توسعه مبتنی بر مقتضیات بومی و شاخصه های اسلامی به جهت الگوبرداری از توسعه سایر کشورهای دنباله رو غرب بود که از سوی کارشناسان و تکنوکرات های مسحور غرب در قالب تعامل با دنیای بیرون ( بخوانید ادغام در نظام جهانی) برای جذب سرمایه های خارجی طرح ریزی شد. این رویکرد در برنامه سوم توسعه (سال های 1379 - 1383) نیز که بر اصلاح ساختاری ، اداری و مدیریتی ، سازماندهی شرکت های دولتی ، واگذاری شرکت های دولتی به بخش خصوصی ، تنظیم انحصارات دولتی ، تمهید زمینه سیاسی لازم برای تحکیم ثبات و توسعه اقتصادی کشور و استفاده بهینه از توانمندی ها و اهرم های اقتصادی و فرهنگی در پیشبرد اهداف سیاست خارجی ، برقراری روابط با بازارهای جهانی کار، سرمایه ، خدمات و فنآوری ، گسترش همکاری های منطقه ای و جهانی و کوشش برای جذب سرمایه خارجی و تشویق شرکت های خارجی در مناسبات سرمایه ای و تکنولوژی و آموزش با جمهوری اسلامی ایران تأکید می نمود ، به سبب حضور دوباره همان کارشناسان اقتصادی و تکنوکرات های گذشته در دولت جدید ادامه یافت و برخی از شاخصه های اصلی توسعه اسلامی از جمله "عدالت" نادیده گرفته شد.

معنای "وابسته گرایی" مورد نظر این نوشتار ، نگرش وابسته گرایانه به مقوله توسعه در کشور است. از این رو ، وجه وابسته گرایی جریانی که پس از انقلاب اسلامی هدایت توسعه کشور را به عهده گرفت در توجه به برنامه ای که در سال 1368 از سوی رهبران اقتصادی دولت پنجم در قالب برنامه تعدیل اقتصادی طرح ریزی شد ، نهفته است. این برنامه از سوی جمعی که بعدها موتور محرک جریان اصلاحات در ایران را شکل دادند ، بر پایه نظریه "تکامل انواع داروین" ارائه شد و در آن به مسئولین ارشد دولت توصیه گردید که بر اساس تئوری "داروینیستی بقا " هنگامی نظام می تواند از یک سو باقی بماند و به حیات خود ادامه دهد و از سوی دیگر تکامل و توسعه پیدا کند که با محیط پیرامون خود سازگار شود. نسخه اقتصادی این توصیه داروینیستی همان تعدیل اقتصادی است که بر اساس توصیه صریح بانک جهانی و صندوق بین المللی پول از سال 1370 در ایران پیاده سازی شد. (11)

به این ترتیب ، "شبکه اشرافیت بروکراتیک" به عنوان بازوی اجرایی جریان "وابسته گرایی" اجرای برنامه های توسعه کشور را به عهده گرفت. این جریان ، پس از سال 76 با بهره گیری از ابزارهای رسانه ای وجه روشنفکری و تئوریک یافت و نظریات خود را در کتاب "مبانی نظری برنامه چهارم توسعه" که در سال 82 منتشر شد ، ارائه داد که در آن صراحتاً بر « ضرورت ادغام در نظام جهانی » تأکید شده است. (12)

بدیهی است این نگرش به توسعه آشکارا در تضاد با روح "استقلال خواهی " ایرانیان و گفتمان انقلاب اسلامی قرار دارد . تاریخ دو قرن اخیر این مرز و بوم به خوبی نشان از جدال پیوسته "استقلال خواهی" و "وابسته گرایی" دارد که در عموم این تضادها ، وجه غالب و مورد تأیید ایرانیان با پشتوانه های تمدنی و فرهنگی غنی ، استقلال خواهی و بیگانه گریزی بوده است ؛ مخالفت ها با از دست رفتن ولایات سرحدی شرق در زمان محمدشاه قاجار ، تضعیف جایگاه صدارت عظمای امیرکبیر از سوی برخی درباریان وابسته به روس و انگلیس در عصر ناصری ، شورش ها و قیام ها علیه حکومت محمدعلی شاه به سبب وابستگی به روسیه تزاری ، ابراز نارضایتی از حضور نیروهای متفقین در کشور در عهد احمدشاه قاجار و تشکیل دولت وحدت ملی در کرمانشاه ، مخالفت با استقرار حکومت وابسته رضاخانی در ایران ، انتقاد شدید از حکومت دست نشانده پهلوی دوم و حضور نیروهای آمریکایی در کشور و . . .

بدین سان ، با عنایت به انحرافات صورت گرفته در برنامه های اول تا سوم توسعه از اهداف توسعه ایرانی-اسلامی و آرمان های انفلاب ، مقام معظم رهبری سند چشم انداز بیست ساله جمهوری اسلامی ایران در افق 1404 هجری شمسی را با هدف ترسیم الگوی توسعه بومی اسلامی - ایرانی در 13 آبان ماه 1382 به سران قوای سه گانه ابلاغ فرمودند اما اجرای آن از سال 1384 و در دوران دولت نهم و طی برنامه چهارم توسعه کلید خورد . دغدغه اصلی جهت گیری سند چشم انداز بیست ساله ترسیم افق روشنی از آینده کشور در حوزه های گوناگونی که مبنای آن توسعه ملی باشد ، است . در حقیقت چشم انداز بیست ساله سندی راهبردی است که سیر گذار کشور از وضع موجود (به عنوان کشوری در حال توسعه) به وضع مطلوب (کشوری توسعه یافته) را ترسیم می کند . بنابراین بدیهی است سند چشم انداز در صدد دستیابی به توسعه ملی و پایدار در یک افق بلند است که این ، در تقابل آشکار با وابستگی و تسلیم در مقابل نظام سرمایه داری و دولت های سلطه گر قرار دارد.

باید به این نکته توجه داشت که تحقق توسعه در ایران ، نیازمند اتخاذ راهبرد توسعه ای متناسب با شرایط کشور و عزم و اراده ملی برای اجرای آن است. توسعه ای می تواند پایدار و کاربردی باشد که روح حاکم بر آن الگو ، بر مؤلفه های بومی و ظرفیت های موجود در آن کشور مبتنی باشد. از این رو ، پیروزی گفتمان "عدالت و استقلال گرایی" در سوم تیر 84 و در سالی که از سوی مقام معظم رهبری سال "همبستگی ملی و مشارکت عمومی" نام گرفت ، حکایت از آزردگی مردم از غفلت از آرمان های انقلاب و بی توجهی به الگوی توسعه بر اساس ویژگی های فرهنگی و ارزشی ملت دارد.

همانگونه که مقام معظم رهبری نیز تصریح کرده اند «پیشرفت کشور تنها بر اساس الگوی اسلامی ایرانی امکان پذیر است و مهم ترین وظیفه نخبگان اعم از دانشگاهی و حوزوی تنظیم نقشه جامع پیشرفت کشور بر اساس مبانی اسلام است.» ایشان با ستایش از روح «استقلال خواهی ایرانیان» ارائه « تعریفی شفاف و ضابطه مند از مدل پیشرفت » بر اساس الگوی اسلامی ایرانی را ضروری خواندند و در همین پیوند ، باور «برخی از کارگزاران و نخبگان کشور که مدل پیشرفت را صرفاً یک مدل غربی می دانند» خطرناک و غلط توصیف کردند . (13)

در همین راستا معظم له با تشریح « توانایی و اقتدار ذاتی» جمهوری اسلامی ، نفی و اثبات نظام را اینگونه برشمردند : « نفی استثمار ، نفی سلطه‏پذیری ، نفی تحقیر ملت به وسیله قدرتهای سیاسی دنیا ، نفی وابستگی سیاسی ، نفی نفوذ و دخالت قدرتهای مسلط دنیا در کشور ، نفی سکولاریسم اخلاقی ؛ اباحیگری ؛ اینها را جمهوری اسلامی قاطع نفی میکند .یک چیزهائی را هم اثبات میکند : اثبات هویت ملی، هویت ایرانی ، اثبات ارزشهای اسلامی ، دفاع از مظلومان جهان ، تلاش برای دست پیدا کردن بر قله‏های دانش ؛ اینها جزو چیزهائی است که جمهوری اسلامی بر آنها پافشاری میکند ... با همین ایستادگی در این نفی و در آن اثبات ، جمهورى اسلامی توانسته با جبهه گسترده‏ مجهز به انواع امکانات مواجه شود و در مقابل او مقاومت کند.» (14)

به دنبال بحران اقتصادی غرب در ماه های اخیر ، نظام سرمایه داری با چالشی آشکار با تضادهای درونی خود مواجه شد که این خود ، سستی بنیان تئوری های غربی را آشکار می سازد. دولت نهم به عنوان پرچمدار جریان "استقلال خواهی" در تاریخ معاصر ، در تمام جهت گیری های خود نشان داده که دارای نگرش اقتصادی معطوف به توسعه ملی بر اساس الگوی انقلاب اسلامی است و می کوشد از این رهگذر ، موانع سیاست های تجاری را به عنوان یکی از ارکان توسعه ملی مرتفع نموده و سه فاکتور اقتدار ، عزت و امنیت ملی را در راستای تحصیل رفاه و توسعه ملی تعریف نماید.

 

----------------------------------------

(1) : سید حسین میرجلیلی ، فصلنامه پژوهشی دانشگاه امام صادق (ع) ، شماره 27 ، پاییز 1384

(2) : امانوئل والرشتاین ، سرمایه داری تاریخ ، ترجمه یوسف نراقی ، تهران ، نشر قطره ، ص 118

(3) : حمیرا مشیرزاده ، درآمدی نظری بر جنبش های اجتماعی ، تهران ، پژوهشکده امام خمینی (ره) و انقلاب اسلامی ، ص 239

(4 ) : برای اطلاعات بیشتر در این زمینه ر . ش . به : عبدالهادی حائری ، نخستین رویارویی های اندیشه گران ایران با دو رویه تمدن بورژوازی غرب ، تهران ، امیرکبیر ، 1380 ، صص 201 - 215

(5 ) : جان فوران ، مقاومت شکننده ، ترجمه احمد تدین ، تهران ، رسا ، 1385 ، ص 143

(6 ) : سعید نفیسی ، تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دوره معاصر ، تهران ، 1344 ، جلد دوم ، ص 214

(7) : جان فوران ، همان ، ص 330

(8) : ر. ش. به : جان فوران ، همان ، ص 366

(9) : جان فوران ، همان ، ص 471

(10) : جان فوران ، همان ، ص 517

(11) : عبدالرضا داوری ، نبرد واپسین وابسته‌گرایان و استقلال‌طلبان ، در http://www.rajanews.com/detail.asp?id=23759

(12) : عبدالرضا داوری ، همان

(13) : سخنرانی مقام معظم رهبری در دانشگاه مشهد ، 25 / 2 / 86

(14) : سخنرانی مقام معظم رهبری در دانشگاه علم و صنعت ، 24 /9 /87

  نظرات ()
مطالب اخیر درخواست اوباما از ایران برای تحویل هواپیمای جاسوسی مضحک و خنده‌دار است ابراز ناخرسندی آیت‌الله سیستانی از انتساب کذب وصیت‌نامه به ایشان آفتاب امپراتوری انگلیس دهه‌ها پیش غروب کرده است/ پایان دوران طلایی آمریکایی‌ها حسن عباسی در همایش "من کلاهبردارم؛ پس هستم": حلقه ارتباط سران فتنه با پسر شاه معدوم کیست جهان به زودی شاهد امواج عظیم‌تر قیام مستضعفان آمریکا و اروپا خواهد بود گزارش تصویری فارس از حمله صهیونیست‌ها به مراسم تشییع شهید فلسطینی جک کین و مارک گرشت سردار سلیمانی را تهدید به ترور کرده اند حمله نیروهای عربستانی به جوانان بحرینی معترض در منامه اوباما: از ایران می خواهیم که هواپیمای بدون سرنشین آمریکا را پس دهد
کلمات کلیدی وبلاگ 9 دی (۱) rq-170 (۳) آریوبرزن (۱) آزادی (۳) آزادی‌ و تسامح‌ (۱) آژانس (٢) آسیب شناسی (۱) آفریقا (۱) آمانو (۳) آمریکا (٤٤) آمریکایی (۱) آموزش زبان انگلیسی (۱) آیت الله سیستانی (۱) ابعاد (۱) اتحادیه عرب (۱) اجتماعی (۱) احمد متوسلیان (۱) اخبار ایران و جهان (۸) ارتش (۱) اروپا (۱) استاد مطهری (۱) استاد مطهری‌ (۱) استقلال (۱) استکبار (۱) استکبار ستیزی (۱) اسرائیل (٥) اسطوره‌های مقاومت (۱) اسلام (٤) اسلام‌هراسی (۱) اسلام ستیزی (۱) اسلام هراسی (۱) اسناد (۱) اسناد ایران (۱) اسناد سفارتخانه (۱) اصفهان (۱) اطلاع رسانی ملی (۱) اعتصاب (۱) اعراب (۱) افراد نفوذی (۱) افغانستان (٢) اقتصادی (۱) اقدام نامتقارن (۱) اقدامات (۱) الجزایر (۱) امام خامنه ای (۳) امپراتوری امریکا (۱) امپراطوری (۱) امپریالیسم (۱) امریکا (۱) امنیت ملی (۱) اندیشه (۱) اندیشه مطهر (۱) اندیشکده هوور (۱) انرژی هسته ای (٤) انژی اتمی (۱) انقلاب (۱) انقلاب اسلامی (۳) انقلاب اسلامی ایران (٢۳) انگلیس (٤) اهالی سیما (۱) اهداف (۱) اوباما (۱) اولویت اول (۱) اومانیسم‌ (۱) اکوادور (۱) ایدئولوژی (۱) ایران (٤۳) ایران هراسی (٢) ایرانه (۱) اینترنت (٢) بازی (۱) بازی‌های رایانه‌ای (۱) بانک (۱) بتل فیلد 3 (۱) بحران (۱) بحرین (٢) براندازی (٢) برنامه‌های نمایشی (۱) برنامه هسته ای ایران (۱) بریتانیا (۱) بسیج (٦) بسیج مستضعفین (۱) بورس (۱) بولدوزور (۱) بیانیه (۱) بیداری اسلامی (۳) بین الملل (٢) بین المللی (۱) پارلمانی (۱) پرپولیس (۱) پشت پرده (۱) پلیس (٢) پهپادهای اطلاعات (۱) پیروزی (۱) تبلیغات (۱) تجاوز (۱) تجزیه (۱) تحجر (۱) ترجمه و شرح خطبه فدک حضرت زهرا (س) (۱) ترس (۱) ترور (۳) تروریست (٢) تروریستی (۱) تروریسم (٤) تسلیحات (۱) تهاجم (۱) تهدید (۳) تهدید نرم (٥) تهدید نظامی (٢) تهران (۱) تونس (۱) تویتر (۱) جامعة‌ مدنی (۱) جامعة‌ مدنی‌ شرعی، (۱) جامعه اسلامی (۱) جامعه اسلامی‌ (۱) جامعه مدنی (۱) جریان رحمانی (۱) جریان شناسی (۱) جنایات (۱) جنایتکار (۱) جنسی (۱) جنگ (۱) جنگ نرم (۱۸) جنگ نرم، (۱) جهاد نرم (۱) جهان (۱) جهان اسلام (٢) جوانان (۱) جوزف نای (۱) چین (۱) حاصلخیز (۱) حسن رحیم‌پور (۱) حسن عباسی (٢) حسینیه امام خمینی (ره) (۱) حضرت زینب(س)؛ انقلابی پاسدار ارزشها (۱) حفظ (۱) حمله (٢) حمله‌ فرهنگی (۱) حمله به ایران (۱) حمله نظامی (٢) حکومت نرم (۱) خانواده (۱) خاورمیانه (۱) داخلی فتنه (۱) دانشجویان (٢) دانشمندان عراقی (۱) دفاع مقدس (۱) دموکراسی (٢) دموکراسی‌ (۱) دولت (۱) دکترین (۱) دیپلماسی عمومی (۱) دیدگاه امام خمینی (ره) (۱) دین ستیزی (۱) دینی (۱) رابطه (٢) رایانه ای (۱) ربوده شدن 4 دیپلمات ایرانی (۱) رجعت (۱) رحیم‌پور ازغدی (۱) رژیم صهیونیستی (٤) رسانه (۱) رسانه‌های اجتماعی (۱) رمان (۱) رهبر معظم انقلاب (۱) رهبر معظم انقلاب اسلامی (۱) رهبری (۱) روسیه (۱) ریاستی (۱) زن (٢) ساختار سیاسی (۱) سازمان‌‌های امنیتی‌ (۱) سایبر (۱) سپاه (۱) سپاه قدس (۳) ستاد مشترک ارتش (۱) سردار بصیر سپاه امام علی(ع)، الگویی برای سرداران س (۱) سردار جوانی (۱) سرمایه‌داری‌ سکولار (۱) سریال و فیلم (۱) سلطانیه (۱) سنجش (۱) سوریه (۱) سیا (٢) سیاست خارجی آمریکا (۱) سیاسی (٩) سید حسن نصرالله (۱) سیزده آبان (۱) سیزدهم آبان ماه (۱) سیستانی (۱) سینما گران (۱) شاخص‌های امام(ره) (۱) شاه معدوم (۱) شبکه‌های جاسوسی (۱) شجریان (۱) شخصیت‌سازی (۱) شخصیت‌سوزی (۱) شناسایی (۱) شهرداری یاسوج (۱) شورای حکام (٤) شورای هماهنگی (۱) شکست (٢) شیطانی (۱) صبر هوشمندانه (۱) صدا و سیما (۱) صداقت (۱) صدای آمریکا (۱) صفارهرندی: فتنه سال 88 جریانی شیطانی علیه جریان رح (۱) صهیونیزم (۱) صهیونیست (٢) صهیونیست‌ها (۱) صهیونیسم (٢) ضد‌ اصلاحات‌ (۱) ضد فرهنگی (۱) ضدایرانی (۱) طلحه و زبیر (۱) طومار (٢) ظلم (۱) عباسی (۱) عدالت (۱) عراق (۳) عرب (۱) عربستان (۱) عرفان (۱) عرفان انحرافی (۱) علامه فضل‌الله (۱) عملیات روانی (٧) عملیات روانی، (۱) غرب (٢) غزنین (۱) فتنه (٤) فراخوان مقاله (۱) فرانسه (۱) فرقه (۱) فرماند‌هان (۱) فرمانده سپاه (۱) فرماندهان سپاه (۱) فرهنگ و ارزش های آمریکایی (۱) فرهنگی اجتماعی (۱٥) فروپاشی (۱) فروپاشی شوروی (۱) فضای مجازی (٢) فلسطیین (۱) فیس بوک (۱) فیلم (۱) فیلم‌نامه‌نویس (۱) قاسم سلیمانی (٢) قدرت نرم (۱) قرآن (۱) قرائتهای گوناگون (۱) قطعنامه (٢) قهر (۱) قوه قضائیه (۱) گزارش (۱) گورباچف (۱) لبنان (۱) لیبرال (۱) لیبرالیسم (۱) لیبی (٢) ماهواره‌ای (۱) ماهواره ای (۱) مبارزه با استکبار (۱) مبانی (۱) مبانی‌ فلسفی‌ (۱) محاکمه و محکوم (۱) مذاکره (٤) مرجع (۱) مسابقه (۱) مسلمان (٢) مشت (۱) معنویت اسلامی (۱) معنویت گرایی (۱) مقالات (۸) مقام معظم رهبری (٥) مقاومت (۱) ملی گرایی (٢) مناره (۱) ناتوی فرهنگی (٢) نتانیاهو (۱) نظام اسلامی (٢) نظام جمهوری اسلامی ایران (۱) نظامی (۳) نقدی‌ (۱) نیروی هوایی (۱) هراس (۱) هسته ای (٦) هستی‌شناختی (۱) هنرمندان (٢) هواپیما (٦) واجبات (۱) واشنگتن (٢) وال‌استریت (۱) وال استریت (٢) وال اسریت (۱) والت‌دیزنی (۱) وبلاگ نویسی (۱) وحدت (۱) وصیت نامه (۱) ولایت مطلقه فقیه (۱) ولایتی (۱) کابالیسم (۱) کشته (۱) کنترل (۱) یاسوج (۱)
دوستان من قران فتیان تبیان بدایه گو جنگ نرم آفتاب جنوب ایثار فارسان آینده پژوهی بسیج اساتید ياران خراساني عمليات رواني رامين چرومي اندیشکده یقیین جهادگران مجازی دانلود آنتي ويروس بررسي استراتژيك شهيد حسين خنداني وبلاگ شخصي قائم زاده دبيرخانه ي دائمي جنگ نرم استان كهگيلويه و بويراحمد انجمن وبلاگ نویسان جوان وزارت علوم تحقیقات و فناوری شلچه پلي به سوي آسمان دانشگاه علوم پزشكي ياسوج دانشگاه آزاد اسلامی واحد یاسوج مركز تحقيقلت مجمع تشخيص نظام سایت مردم استان کهگیلویه و بویراحمد موسسه ی آینده پژوهی نقش اندیشه دست توانای معلمفچشم انداز آینده ی ما دانشگاه پيام نور استان كهگيلويه و بويراحمد مركز پژوهش هاي علمي و مطالعات استراتژيك خاورميانه اداره ي كل آموزش و پرورش استان كهگيلويه و بويراحمد دانشگاه پیام نور استان کهگیلویه و بویراحمد سايت مردم استان كهگيلويه و بويراحمد مركز مطالعات راهبردي انقلاب اسلامي سپاه فتح استان کهگیلویه و وبویراحمد برنامه ریزی استراتژیک و‌آینده پژوهی اشراف اطلاعاتي بصيرت استراتژيك شهداي شهرستان گچساران اندیشکده ی روابط بین الملل حضرت بي بي حكيمه (س) حضرت بي بي حكيمه (س) مركز مطالعات استراتژيك آريا سازمان بسیج مشتضعفین شهيد خدامراد شرافتي دفتر امام خامنه ای شهداي گچساران دانشگاه یاسوج خبرگزاري فارس ياسوج دات كام رامين چرومي عمليات رواني اندیشه مطهر رهبران شيعه افسران جوان میثاق یاران جنگ نرم جهان نيوز بی ترمز سایه گرداب اخبار فناوری اطلاعات کلوب مدیران و متخصصان شبکه اجتماعی بهشت من